ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୨:୬୬ ଶ୍ଳୋକ : ନାସ୍ତି ବୁଦ୍ଧିରଯୁକ୍ତସ୍ୟ….

ନାସ୍ତି ବୁଦ୍ଧିରଯୁକ୍ତସ୍ୟ ନ ଚାୟୁକ୍ତସ୍ୟ ଭାବନା ।
ନ ଚାଭାବୟତଃ ଶାନ୍ତିରଶାନ୍ତସ୍ୟ କୁତଃ ସୁଖମ୍ ॥

ଯିଏ ଯୋଗଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ସଠିକ ବୁଦ୍ଧି ନଥାଏ । ବୁଦ୍ଧି ନଥିଲେ ଧ୍ୟାନ ହୁଏ ନାହିଁ । ଧ୍ୟାନ ନଥିଲେ ଶାନ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ। ଏବଂ ଶାନ୍ତି ନଥିଲେ ସୁଖ କେଉଁଠୁ ଆସିବ ?
ଯିଏ ଯୋଗଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ଯିଏ ନିଜ ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ସଂଯମ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେହି ମଣିଷ ସଠିକ ବୁଦ୍ଧିର ଅଧିକାରୀ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ । ବୁଦ୍ଧି ଅର୍ଥାତ୍ ଭଲ-ମନ୍ଦ ବିଚାର କରିବାର କ୍ଷମତା । ଯେତେବେଳେ ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ଧୂସର ହୋଇଯାଏ । ବୁଦ୍ଧିର ଅଭାବ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଧ୍ୟାନଶୀଳ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ । ଧ୍ୟାନ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଚିନ୍ତନ, ନିଜ ଆତ୍ମା ସହ ସଂଯୋଗ । ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସଂଯମୀ ମନ ସଦା ବାହ୍ୟ ବିଷୟରେ ଭ୍ରମଣ କରିଥାଏ, ଯାହାର ଫଳରେ ମନର ସ୍ଥିରତା ନଷ୍ଟ ହୁଏ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଶାନ୍ତିର ଅନୁଭବ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ଶ୍ଳୋକର ଶେଷ ଅଂଶରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏକ ଗଭୀର ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାନ୍ତି – “ଅଶାନ୍ତସ୍ୟ କୁତଃ ସୁଖମ୍?” ଅର୍ଥାତ୍ ଯାହାର ମନ ଅଶାନ୍ତ, ସେ କେଉଁଠୁ ସୁଖ ପାଇବ ? ଏହା ଏକ ଦାର୍ଶନିକ ସତ୍ୟ – ବାହ୍ୟ ସମ୍ପତ୍ତି, ସୁବିଧା, ସଫଳତା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନ ଶାନ୍ତ ନହେଲେ ସତ୍ୟ ସୁଖ ମିଳେ ନାହିଁ । ସୁଖ ହେଉଛି ମାନସିକ ଅନୁଭୂତି, ଯାହାର ମୂଳ ଶାନ୍ତିରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଆଜିର ମଣିଷ ଅତ୍ୟଧିକ ଭୋଗ, ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାରେ ଲିପ୍ତ ଥିବାରୁ ମାନସିକ ଚାପ, ଉତ୍ତେଜନା ଓ ଅସନ୍ତୋଷ ଭୋଗୁଛି । ପ୍ରକୃତ ସୁଖ ପାଇଁ ମନ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ, ଯୋଗ ଓ ଧ୍ୟାନ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ।
ଯୋଗ ନଥିଲେ ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ । ଯେଉଁ ମଣିଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ, ସେ ସଠିକ ଭାବେ ଭଲ-ମନ୍ଦ ବିଚାର କରିପାରେ ନାହିଁ । ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ଧ୍ୟାନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ଅସ୍ଥିର ମନ ସବୁବେଳେ ବାହ୍ୟ ଆକର୍ଷଣରେ ଭ୍ରମଣ କରେ; ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଚିନ୍ତନ ହୁଏ ନାହିଁ । ଧ୍ୟାନ ନଥିଲେ ଶାନ୍ତି ଆସେ ନାହିଁ । ମନ ଯେତେବେଳେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଚିନ୍ତା, ଭୟ, ଅଶାନ୍ତି ଆସେ । ଶାନ୍ତି ବିନା ସୁଖ ଅସମ୍ଭବ । ବାହ୍ୟ ସୁବିଧା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ ସୁଖ ଅନୁଭବ ହୁଏ ନାହିଁ । ସୁଖ ବାହାରୁ ନୁହେଁ, ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଶାନ୍ତିରୁ ଆସେ । ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ମନ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ । ଯୋଗ ହେଉଛି ସୁଖର ପ୍ରଥମ ସିଢ଼ି ।
ମଣିଷର ଚିନ୍ତା, ଆଚରଣ, ସଂଯମ ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଆଧାରରେ ପରିବାର ଗଢ଼ିଉଠେ । ଗୀତା ପାରିବାରିକ ଜୀବନକୁ ଶାନ୍ତିମୟ ଓ ସୁଖମୟ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଗଭୀର ମାନସିକ ସୂତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରେ । ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ, ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ମନ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ ରଖିପାରେ ନାହିଁ, ସେ ସଠିକ ବୁଦ୍ଧିର ଅଧିକାରୀ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ । ପାରିବାରିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିରେ ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି – ଯଦି ପରିବାରର ସଦସ୍ୟମାନେ କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଆସକ୍ତି ଓ ଆତ୍ମକେନ୍ଦ୍ରିତ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହରାଇଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ନିଷ୍ପତ୍ତି ପରିବାର ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ ହୁଏ । ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ପରିବାରରେ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୁଝାମଣା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ । ସ୍ୱାମୀ–ସ୍ତ୍ରୀ, ପିତା–ପୁତ୍ର, ଭାଇ–ଭଉଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଅନାବଶ୍ୟକ ବିବାଦ, ସନ୍ଦେହ ଓ ଅଭିଯୋଗ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି – ମନ ଶାନ୍ତ ନଥିବାରୁ କେହି ଅନ୍ୟକୁ ଶୁଣିବା ଓ ବୁଝିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ସହନଶୀଳତା ହ୍ରାସ ପାଏ । ଶ୍ଳୋକ ଆହୁରି କହେ ଯେ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀତା ନଥିଲେ ଶାନ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ। ପାରିବାରିକ ଜୀବନରେ ଧ୍ୟାନର ଅର୍ଥ କେବଳ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ନୁହେଁ; ବରଂ ନିଜ ଆଚରଣକୁ ଆଲୋଚନା କରିବା, ନିଜ ଭୁଲକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭାବନାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା। ଯେଉଁ ପରିବାରରେ ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ରହିଥାଏ, ସେଠାରେ ଶାନ୍ତି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ବସବାସ କରେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ – “ଅଶାନ୍ତସ୍ୟ କୁତଃ ସୁଖମ୍ ?” ଆର୍ଥିକ ସମୃଦ୍ଧି, ସୁନ୍ଦର ଘର, ସମାଜିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ପରିବାରରେ ମନୋମାଳିନ୍ୟ, କଳହ ଓ ଅଶାନ୍ତି ରହିଥାଏ, ତେବେ ସେ ପରିବାର କଦାପି ସୁଖୀ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ । ସତ୍ୟ ସୁଖ ଆସେ ପରସ୍ପର ବିଶ୍ୱାସ, ସହଯୋଗ ଓ ମାନସିକ ଶାନ୍ତିରୁ ।
ସମାଜ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ସମ୍ମିଳିତ ଜୀବନର ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଆକାର । ସମାଜର ଶାନ୍ତି, ସ୍ଥିରତା ଓ ସୁଖ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ମାନସିକ ଅବସ୍ଥା ଓ ନୀତିଗତ ଆଚରଣରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଗୀତାର ୨:୬୬ ଶ୍ଳୋକ ସାମାଜିକ ସୁସ୍ଥତାର ଏକ ମୂଳ ଦାର୍ଶନିକ ସୂତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରେ । ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ, ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଯୋଗଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ – ଅର୍ଥାତ୍ ଯିଏ ନିଜ ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ସଂଯମ କରିପାରେ ନାହିଁ – ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସ୍ଥିର ରହେ ନାହିଁ । ସାମାଜିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିରେ ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଯେତେବେଳେ ଅଧିକାଂଶ ବ୍ୟକ୍ତି ଆକାଂକ୍ଷା, ଭୋଗ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହରାଇଥାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସମାଜର ନୀତିଗତ ଦିଗ୍‌ଭ୍ରମ ଘଟେ । ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ସମାଜରେ ବିଚାରଶୀଳତା ହ୍ରାସ ପାଏ । ତାହାର ଫଳରେ ଅସହିଷ୍ଣୁତା, ହିଂସା, ଘୃଣା ଓ ଅବିଶ୍ୱାସ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଲୋକେ ନିଜ ମତକୁ ଠିକ୍‌ ବୋଲି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟର ମତ ବୁଝିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହି ପରିସ୍ଥିତି ସାମାଜିକ ଶାନ୍ତିକୁ ଭଙ୍ଗ କରେ । ସାମାଜିକ ଜୀବନରେ ଧ୍ୟାନର ଅର୍ଥ ହେଉଛି – ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ସାମାଜିକ ପରିଣାମ ବିଷୟରେ ସଚେତନ ହେବା । ଯେଉଁ ସମାଜରେ ଏହି ସଚେତନତା ନଥାଏ, ସେଠାରେ ଅନୀତି, ଦୁର୍ନୀତି ଓ ଅନ୍ୟାୟ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ – “ଅଶାନ୍ତସ୍ୟ କୁତଃ ସୁଖମ୍?” – ଯେଉଁ ସମାଜ ଅଶାନ୍ତ, ଯେଉଁଠାରେ ଭୟ, ଅସୁରକ୍ଷା ଓ ଅନ୍ୟାୟ ରହିଛି, ସେ ସମାଜ କଦାପି ସତ୍ୟ ସୁଖ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଉପଭୋଗ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ଆର୍ଥିକ ଉନ୍ନତି ରହିଥାଏ ।

ମନୁଷ୍ୟର ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ମୂଳ କେନ୍ଦ୍ର ହେଉଛି ମନ । ମନର ସ୍ଥିରତା କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିରତା ଉପରେ ମନୁଷ୍ୟର ଜୀବନ ଅନୁଭୂତି ଗଢ଼ିଉଠେ । ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ, ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଯୋଗଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ – ଅର୍ଥାତ୍ ଯାହାର ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନାହିଁ – ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସ୍ଥିର ରହେ ନାହିଁ । ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାଷାରେ ଯେତେବେଳେ ମନ ତତ୍କାଳିକ ଆକାଂକ୍ଷା, ଆବେଗ ଓ ଉତ୍ତେଜନାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା କ୍ଷମତା କମିଯାଏ । ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ଧ୍ୟାନ ଓ ଏକାଗ୍ରତା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଆଧୁନିକ ମନୋବିଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ କହେ ଯେ, ଅତ୍ୟଧିକ mental noise ଓ cognitive overload ଥିଲେ ମନ ଗୋଟିଏ ଚିନ୍ତାରେ ରହିପାରେ ନାହିଁ । ଏହାର ପରିଣାମ ସ୍ୱରୂପ ଚିନ୍ତା, ଅତୀତ ନେଇ ଦୁଃଖ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ନେଇ ଆତଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ । ଧ୍ୟାନର ଅଭାବ ସିଧାସଳଖ ଭାବରେ ମାନସିକ ଅଶାନ୍ତିକୁ ଜନ୍ମ ଦିଏ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମନ ସଦା restlessness, anxiety ଓ irritability ଅନୁଭବ କରେ । ଗୀତାରେ କୁହାଯାଇଥିବା “ଅଶାନ୍ତି”, ଆଧୁନିକ ମନୋବିଜ୍ଞାନରେ chronic stress କିମ୍ବା emotional dysregulation ଅଟେ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକର ମୂଳ ଧାରଣା ହେଉଛି “ଯୋଗ”। ଗୀତାରେ ଯୋଗ କେବଳ ଆସନ କିମ୍ବା ଶ୍ୱାସାଭ୍ୟାସ ନୁହେଁ; ଯୋଗ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଆତ୍ମା ସହ ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ସମ୍ୟକ୍‌ ସଂଯୋଗ । ଯେତେବେଳେ ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମଣିଷ “ଅଯୁକ୍ତ” ହୋଇଯାଏ- ଅର୍ଥାତ୍ ସେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ । ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ, ଯୋଗବିହୀନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସ୍ଥିର ରହେ ନାହିଁ । ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ଭେଦକ ଜ୍ଞାନ- ନିତ୍ୟ ଓ ଅନିତ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରିବାର କ୍ଷମତା । ଯେଉଁଠାରେ ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ଥିର, ସେଠାରେ ବିବେକ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ଓ ମଣିଷ ଭୋଗମୟ ଜଗତକୁ ହିଁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବେ । ଦାର୍ଶନିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ଚିତ୍ତର ଏକାଗ୍ର ଗତି, ଯାହା ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନକୁ ନେଇଯାଏ । ଯଦି ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ଥିର, ତେବେ ଧ୍ୟାନ ଅସମ୍ଭବ; ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ପଥ ଅବରୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଧ୍ୟାନରେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇପାରେ ନାହିଁ, ସେ ଶାନ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରେ ନାହିଁ । ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ଚିତ୍ତବୃତ୍ତି ନିରୋଧ – ମନର ଚଞ୍ଚଳତାର ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥା । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମଣିଷ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ ହୋଇ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ସ୍ଥିତ ହୁଏ । ଶ୍ଳୋକର ସର୍ବଶେଷ ଧାରଣା ହେଉଛି ସୁଖ । ଗୀତାରେ ସୁଖକୁ କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆତ୍ମସନ୍ତୋଷ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି । ଯେଉଁ ମଣିଷ ଅଶାନ୍ତ, ସେ ଭୋଗ କରୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ । ତେଣୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ – “ଅଶାନ୍ତସ୍ୟ କୁତଃ ସୁଖମ୍?” – ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଏକ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯