ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୨:୬୧ ଶ୍ଳୋକ : ତାନି ସର୍ବାଣି ସଂଯମ୍ୟ..
1 min read
ତାନି ସର୍ବାଣି ସଂଯମ୍ୟ ଯୁକ୍ତ ଆସୀତ ମତ୍ପରଃ ।
ବଶେ ହି ୟସ୍ୟେନ୍ଦ୍ରିୟାଣି ତସ୍ୟ ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ॥
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯମିତ କରି, ମୋତେ (ଭଗବାନଙ୍କୁ) ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଅବସ୍ଥିତ ରହିବା ଉଚିତ୍ । ଯେଉଁ ପୁରୁଷର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହିଥାନ୍ତି, ସେହି ପୁରୁଷଙ୍କର ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ।
ଗୀତାର ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ “ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ” ଓ “ଭଗବଦ୍ଚିନ୍ତନ”ର ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି । ପୂର୍ବ ଶ୍ଳୋକ ୨:୬୦ରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଥିଲେ, ମନୁଷ୍ୟର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱଭାବତଃ ବାହ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ । ଯଦି ଏମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ପ୍ରଜ୍ଞାକୁ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ କରେ । ଏଠାରେ କୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି – କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ତଥା ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ନିବେଶ ଦିଗରେ ନିୟୋଜିତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପରମ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜୀବନ ଅତିବାହିତ କରେ, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଆପେ ଆପେ ଶାନ୍ତ ଓ ଶିଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ । ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି ଉପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଶାସନ ନଥାଏ; ବରଂ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଙ୍କର ଶାସକ ହୋଇଯାଏ ।
ଶ୍ଳୋକରେ ଭଗବାନ କହୁଛନ୍ତି ଯେ, ଯୋଗୀ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ସଂଯମ କରି, ନିଜ ଚିତ୍ତକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ଏକାଗ୍ର କରିବା ଉଚିତ । ଏଠାରେ “ସଂଯମ” ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କେବଳ ଦମନ ନୁହେଁ; ବରଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ସଠିକ୍ ଦିଗରେ ପରିଚାଳିତ କରିବା । ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଯେତେବେଳେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟକୁ ବିଷୟଭୋଗରେ ବାନ୍ଧି ରଖି ମନକୁ ଅସ୍ଥିର କରାନ୍ତି । ଏହି କାରଣରୁ ପ୍ରଜ୍ଞା ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ ନିର୍ଣ୍ଣୟଶକ୍ତି ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ । ଯଦି ମନୁଷ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ କେବଳ ଦମନ କରେ କିନ୍ତୁ ମନକୁ କୌଣସି ଉଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଦିଏ ନାହିଁ, ତେବେ ସେହି ଦମନ ଭିତରୁ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼େ । ତେଣୁ ଶ୍ଳୋକରେ “ମତ୍ପରଃ” ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି- ଭଗବାନଙ୍କୁ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା । ଯେତେବେଳେ ମନ ଭଗବାନଙ୍କ ସହ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଶାନ୍ତ ଓ ସଂଯମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି । ଶ୍ଳୋକର ଶେଷ ପଦ “ତସ୍ୟ ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା” ଏହି ସମସ୍ତ ଆଚରଣର ପରିଣାମକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ବଶରେ ରହେ ଓ ମନ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ନିବିଡ଼ ରହେ, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିର ବୁଦ୍ଧି ଅଚଳ ଓ ଦୃଢ଼ ହୁଏ । ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଲାଭ-ହାନି, ସମ୍ମାନ-ଅପମାନ – ଏହି ସବୁ ପରିସ୍ଥିତି ତାଙ୍କୁ ବିଚଳିତ କରିପାରେ ନାହିଁ । ସେ ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସମବୁଦ୍ଧି ଓ ସ୍ଥିରତା ରକ୍ଷା କରେ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ, ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ସଂଯମ କରି ଜୀବନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରତି ନିବିଡ଼ ଭାବେ କେନ୍ଦ୍ରିତ ରଖେ, ସେହି ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରଜ୍ଞା ସ୍ଥିର ହୋଇଥାଏ । ଏଠାରେ “ଭଗବାନ” ବୋଲି ଶବ୍ଦକୁ କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଆକୃତି ଭାବେ ନ ଦେଖି, ପରମ ସତ୍ୟ, ଆତ୍ମଚେତନା ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ଉଚ୍ଚତମ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ । ମନୁଷ୍ୟର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱଭାବତଃ ବାହ୍ୟ ବିଷୟ ଓ ଭୋଗପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ । ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ରସନା ଓ ସ୍ପର୍ଶ – ଏହାମାନେ ମନକୁ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଦିଗକୁ ଟାଣିନେଇଥାନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକର ଦାସ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ନିର୍ଣ୍ଣୟଶକ୍ତି ଦୁର୍ବଳ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞା ଅସ୍ଥିର ହୋଇପଡ଼େ । ଗୀତା ଏଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ ଯେ, ସତ୍ୟ ଶାନ୍ତି ବାହ୍ୟ ଭୋଗରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ସଂଯମରେ ରହିଛି ।
ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ମନକୁ ଏକ ଉଚ୍ଚ ଆଦର୍ଶ, ସତ୍ୟ, ନୀତି ବା ଆତ୍ମଚେତନା ସହ ଯୋଡ଼ିଦିଏ, ସେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଯାଏ । ଏପରି ମନୁଷ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଙ୍କର ଦାସ ନୁହେଁ, ବରଂ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଙ୍କର ନିୟନ୍ତା ହୋଇଯାଏ । ସେ ଦେଖେ, ଶୁଣେ, କଥା କହେ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ,କିନ୍ତୁ ଅନ୍ଧ ଆକାଂକ୍ଷାର ବଶରେ ନୁହେଁ । ତା’ର ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଚେତନା, ନୀତି ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟବୋଧରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ହୁଏ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମନ ଶାନ୍ତ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ସନ୍ତୁଳିତ ହୋଇଯାଏ । ଶ୍ଳୋକର ଶେଷ ଅଂଶ “ତସ୍ୟ ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା” ଏହି ଜୀବନଦୃଷ୍ଟିର ଫଳାଫଳକୁ ଘୋଷଣା କରେ । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଆତ୍ମଚେତନା ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଦର୍ଶର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖେ, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିର ପ୍ରଜ୍ଞା ଅଚଳ ହୋଇଯାଏ । ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଲାଭ-ହାନି, ସମ୍ମାନ-ଅପମାନ – ଏହି ସମସ୍ତ ବାହ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତି ତାଙ୍କୁ ଭିତରୁ ବିଚଳିତ କରିପାରେ ନାହିଁ ।
🌹🙏🌹
- ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯
