ଶ୍ରୁତିବିପ୍ରତିପନ୍ନା ତେ ୟାଦା ସ୍ଥାସ୍ୟତି ନିଶ୍ଚଳା ।ସମାଧାବଚଳା ବୁଦ୍ଧିସ୍ତଦା ୟୋଗମବାପ୍ସ୍ୟସି ॥
1 min read
ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ୨:୫୩ ଶ୍ଳୋକ :
ଶ୍ରୁତିବିପ୍ରତିପନ୍ନା ତେ ୟାଦା ସ୍ଥାସ୍ୟତି ନିଶ୍ଚଳା ।
ସମାଧାବଚଳା ବୁଦ୍ଧିସ୍ତଦା ୟୋଗମବାପ୍ସ୍ୟସି ॥
ଯେତେବେଳେ ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର, ଉପଦେଶ ଓ ମତାମତରେ ଭ୍ରମିତ ହେବା ବନ୍ଦ କରିବ, ଏବଂ ମନ ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ସ୍ଥିର ଓ ଅଚଳ ହୋଇଯିବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ପ୍ରକୃତ ଯୋଗ ଅର୍ଥାତ୍ ଆତ୍ମଶାନ୍ତି ଓ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିବ ।
ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ୫୩ତମ ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମନୁଷ୍ୟର ବୁଦ୍ଧିଗତ ଭ୍ରମ ଓ ଆତ୍ମସ୍ଥିରତା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭେଦକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି । ଶ୍ଳୋକରେ “ଶ୍ରୁତିବିପ୍ରତିପନ୍ନା” ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସେହି ମାନସିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ବହୁ ଶାସ୍ତ୍ର, ବେଦ, ନୀତିବଚନ ଓ ମତାମତର ଭିଡ଼ରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇପଡ଼େ । ଅତ୍ୟଧିକ ଶୁଣିବା ଓ ଜ୍ଞାନ ସଂଗ୍ରହ କରିବା କେବେ କେବେ ବୁଦ୍ଧିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଅଧିକ ଅସ୍ଥିର କରିଦିଏ ।
ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମନୁଷ୍ୟ କ’ଣ ସଠିକ୍, କ’ଣ ଭୁଲ – ତାହା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିପାରେ ନାହିଁ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭ୍ରମିତ ବୁଦ୍ଧି ସମସ୍ତ ବାହ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ “ନିଶ୍ଚଳା” ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ସମାଧିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ । ସମାଧି ଅର୍ଥ କେବଳ ଧ୍ୟାନର ଏକ ଆସନ ନୁହେଁ; ଏହା ହେଉଛି ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଆତ୍ମାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମନ୍ୱୟ । ଯେଉଁଠାରେ ଚିନ୍ତା, ଭୟ, ଆଶା ଓ ନିରାଶାର ଚଞ୍ଚଳତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ଶ୍ଳୋକର ମୂଳ ସନ୍ଦେଶ ହେଉଛି – ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଆବଶ୍ୟକ, କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଅଟକି ରହିବା ହିଁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନୁହେଁ । ଶାସ୍ତ୍ର ମାର୍ଗ ଦେଖାଏ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମାନୁଭୂତି ହେଉଛି ଗନ୍ତବ୍ୟ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଆତ୍ମସ୍ଥିରତା ଲାଭ କରେ, ସେତେବେଳେ ସେ ପ୍ରକୃତ “ଯୋଗ”କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ – ଯେଉଁଠାରେ କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ଲାଭ ଓ ହାନି ସମାନ ହୋଇଯାଏ । ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଅଧିକ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ, ନିୟମ, କର୍ମକାଣ୍ଡ ଓ ବାହ୍ୟ ଉପଦେଶରେ ଅଟକି ଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ।
ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପରାମର୍ଶ, ମତାମତ ଓ ଆଶାରେ ଘେରି ରହିଥାଏ ।
ଜଣେ କହେ ଏହା କର, ଅନ୍ୟ ଜଣେ କହେ ତାହା କର । ଏହି ଅତ୍ୟଧିକ “ଶୁଣାଶୁଣି” ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ । ଗୀତା ଶିଖାଏ – ଯେତେବେଳେ ପାରିବାରିକ ଚାପ, ଭୟ କିମ୍ବା ଆକାଂକ୍ଷାରୁ ମନ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଆତ୍ମସ୍ଥିର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସଠିକ୍ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ନିଆଯାଏ । ଏକ ସ୍ଥିର ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟକ୍ତି ପରିବାରରେ କ୍ରୋଧ, ଅହଂକାର ଓ ଆବେଗରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଯାଏନାହିଁ । ସେ ସମତାରେ କଥା କହେ, ବୁଝେ ଶୁଣେ ଓ ସମ୍ପର୍କକୁ ସନ୍ତୁଳିତ ରଖେ । ଏହାର ଫଳରେ ପରିବାରରେ ଶାନ୍ତି ଓ ବିଶ୍ୱାସ ବଢ଼େ । ସେହିପରି ସମାଜରେ ମନୁଷ୍ୟ ଅନେକ ମତ, ଆଦର୍ଶ ଓ ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ । ଲୋକମତ, ସୋସିଆଲ୍ ମିଡ଼ିଆ, ଧର୍ମୀୟ ଓ ରାଜନୈତିକ ମତ ମନକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦିଏ। ଗୀତା କହେ, ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ବାହ୍ୟ କୋଳାହଳରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ ନାହିଁ ଏବଂ ନିଜ ବିବେକରେ ସ୍ଥିର ରହେ, ସେ ସମାଜ ପାଇଁ ଉପକାରୀ ହୁଏ ।
ଶ୍ରୁତିବିପ୍ରତିପନ୍ନା ବୁଦ୍ଧି – “ଶ୍ରୁତି” ଅର୍ଥ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର; “ବିପ୍ରତିପନ୍ନା” ଅର୍ଥ ଭ୍ରମିତ । ଉପନିଷଦୀୟ ଦାର୍ଶନିକତା ମତାନୁସାରେ, ଶ୍ରୁତି ହେଉଛି “ପ୍ରମାଣ”, କିନ୍ତୁ ଶେଷ ସତ୍ୟ ହେଉଛି ଆତ୍ମାନୁଭୂତି (ଅପରୋକ୍ଷ ଜ୍ଞାନ) । ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ “ନିଶ୍ଚଳ ବୁଦ୍ଧି” ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ ଚେତନା । ବୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ସୁଖ–ଦୁଃଖ, ଲାଭ–ହାନି, ଜୟ–ପରାଜୟରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ସ୍ଥିର ହୁଏ । ବୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ସ୍ଥିର, ସେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ । ଯୋଗ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନର ପୂର୍ଣ୍ଣତା, କର୍ମର ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଚେତନାର ଏକତା । ଶାସ୍ତ୍ର ଯେଉଁଠାରେ ଶେଷ, ସେଠାରୁ ଆତ୍ମାନୁଭୂତି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ।
ସକ୍ରେଟିସ୍ କହିଥିଲେ, “Know thyself” – ନିଜକୁ ଜାଣ । ଏହା ଗୀତା ୨:୫୩ ସହ ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କ ରଖେ । ଯେପରି କୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି – ଶ୍ରୁତି (ଶୁଣା ଜ୍ଞାନ) ଛାଡ଼ି ଆତ୍ମସ୍ଥିରତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ଯୋଗ ଲାଭ ହୁଏ, ସେହିପରି ସକ୍ରେଟିସ୍ ବାହ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଠାରୁ ଅନ୍ତର୍ବୋଧକୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ । ଗୀତାର “ସମାଧି” ଓ ସକ୍ରେଟିସ୍ର “ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ” ଦୁହେଁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ସଚେତନତାର ଅବସ୍ଥା ।
🌹🙏🌹
- ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯
