ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୨: ୪୫ ଶ୍ଳୋକ :ତ୍ରୈଗୁଣ୍ୟବିଷୟା ବେଦା ନି..

ତ୍ରୈଗୁଣ୍ୟବିଷୟା ବେଦା ନିସ୍ତ୍ରୈଗୁଣ୍ୟୋ ଭବାର୍ଜୁନ ।
ନିର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୋ ନିତ୍ୟସତ୍ତ୍ୱସ୍ଥୋ ନିର୍ଯୋଗକ୍ଷେମ ଆତ୍ମବାନ୍ ॥

ହେ ଅର୍ଜୁନ ! ବେଦସମୂହ ପ୍ରକୃତିର ତିନିଟି ଗୁଣ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କର୍ମ ଓ ଏହାର ଫଳ ବିଷୟରେ କୁହନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଏହି ତିନି ଗୁଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କର । ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅ, ସଦା ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣରେ ସ୍ଥିତ ରୁହ, ଲାଭ- ହାନିର ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ି ଆତ୍ମସଚେତନ ହୁଅ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି – ବୈଦିକ କର୍ମକାଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଭୋଗ, ସଫଳତା, ସ୍ୱର୍ଗ ଇତ୍ୟାଦି ଫଳରେ ବାନ୍ଧି ରଖେ- ଏହା ସବୁ ତ୍ରିଗୁଣର ଖେଳ । ମୋକ୍ଷ କିମ୍ବା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଏହି ଗୁଣମୟ ଚକ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । “ନିସ୍ତ୍ରୈଗୁଣ୍ୟ” ହେବାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି- କର୍ମ କରିବା, କିନ୍ତୁ କର୍ମଫଳର ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି । ଏହା ହେଉଛି କର୍ମଯୋଗର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ।

ସମାଜରେ ମଣିଷ ସାଧାରଣତଃ ଲାଭ, ପଦମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସମ୍ମାନ ଓ ସଫଳତାର ପଛରେ ଧାଉଁଛି । ଏହି ଦୌଡ଼ ରଜଗୁଣର ପ୍ରଭାବ, ଯାହା ଇର୍ଷ୍ୟା, ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଓ ଅଶାନ୍ତିକୁ ଜନ୍ମ ଦିଏ । “ନିର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ” ହେବାର ଶିକ୍ଷା ସାମାଜିକ ଜୀବନରେ ସମତା ଓ ସହିଷ୍ଣୁତାକୁ ବଢ଼ାଏ। ଯେଉଁ ମଣିଷ ସଫଳତାରେ ଅହଂକାରୀ ଓ ବିଫଳତାରେ ଭଙ୍ଗୁର ହୁଏନି, ସେ ସମାଜ ପାଇଁ ଏକ ସ୍ଥିର ଓ ଦାୟିତ୍ୱବାନ ନାଗରିକ ହୁଏ ।
ପରିବାରରେ ଅଧିକାଂଶ କଳହ ହୁଏ ଆଶା–ଆକାଂକ୍ଷା, ଅଧିକାର–ଦାବି ଓ ଅନ୍ୟ ସହ ତୁଳନାକରିବାରୁ । “ନିର୍ଯୋଗକ୍ଷେମ” ଭାବର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସଂଗ୍ରହ ଓ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରତି ଅତିଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିବା, ଯାହା ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କରେ ଗଭୀର ଶାନ୍ତି ଆଣିପାରେ। ମାତା–ପିତା, ସ୍ୱାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ସନ୍ତାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କରେ ଯଦି କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ମୁଖ୍ୟ କରାଯାଏ ଓ ପ୍ରତିଦାନର ଆଶା କମାଯାଏ, ତେବେ ସମ୍ପର୍କ ଭାରମୁକ୍ତ ହୁଏ ।
‘ନିର୍ଯୋଗକ୍ଷେମ ଆତ୍ମବାନ୍’ ଶବ୍ଦରେ ଯୋଗର ଅର୍ଥ – ‘ଅପ୍ରାପ୍ତ ବସ୍ତୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା’ ଏବଂ କ୍ଷେମର ଅର୍ଥ ‘ପ୍ରାପ୍ତ ବସ୍ତୁର ରକ୍ଷଣ କରିବା’ । ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚେଷ୍ଟା ଯୋଗ ଓ କ୍ଷେମ ପାଇଁ ହିଁ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦରେ ସବୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର କର୍ମ ସମାବିଷ୍ଟ । ମନୁଷ୍ୟର ଚିତ୍ତ ବିକ୍ଷେପର କାରଣ ମଧ୍ୟ ଏହି ଯୋଗକ୍ଷେମ । ଏଣୁ ‘ନିର୍ଯୋଗକ୍ଷେମ ଆତ୍ମବାନ୍’ ହେବାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି- ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବା। ଫଳତଃ ତତ୍କାଳ ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ।
ପ୍ରକୃତି ତିନି ଗୁଣରେ ବନ୍ଧା; କର୍ମ, ଭୋଗ ଓ ଫଳ ସବୁ ଏହାର ଅଂଶ । କିନ୍ତୁ ପୁରୁଷ (ଆତ୍ମା) ଏହାର ସାକ୍ଷୀ। “ନିସ୍ତ୍ରୈଗୁଣ୍ୟୋ ଭବ” ମାନେ – ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରକୃତି ସହ ଅଭିନ୍ନ ଭାବିବା ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବା । ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନରେ “ଅନିତ୍ୟ”, “ଦୁଃଖ” ଓ “ଅନାତ୍ମା” ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ । ବୁଦ୍ଧ କହନ୍ତି- ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଦୁଃଖର କାରଣ । ଏଠାରେ ଗୀତାର “ନିର୍ଯୋଗକ୍ଷେମ” ଧାରଣା ସହ ସ୍ପଷ୍ଟ ସାମ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ଭୋଗ ଓ ସଂଗ୍ରହ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କଲେ ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ – ଏହା ଉଭୟ ଦର୍ଶନର ମୂଳ ଶିକ୍ଷା । କିନ୍ତୁ ପାର୍ଥକ୍ୟ ହେଉଛି – ଗୀତା ଗୁଣାତୀତ ଆତ୍ମାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନ ଶୂନ୍ୟତା କିମ୍ବା ଅନାତ୍ମାକୁ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଦେଖେ ।
🌹🙏🌹
ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯