ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୨: ୪୪ ଶ୍ଳୋକ :ଭୋଗୈଶ୍ୱର୍ୟପ୍ରସକ୍ତାନାଂ..

ଭୋଗୈଶ୍ୱର୍ୟପ୍ରସକ୍ତାନାଂ ତୟାପହୃତଚେତସାମ୍ ।
ବ୍ୟବସାୟାତ୍ମିକା ବୁଦ୍ଧିଃ ସମାଧୌ ନ ବିଧୀୟତେ ॥

ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ (ଭୋଗ) ଓ ସମ୍ପତ୍ତି–ଶକ୍ତି (ଐଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ) ପ୍ରତି ଗଭୀର ଆସକ୍ତି ରଖୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ଚେତନା ସେହି ଆକାଂକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ହୋଇଯାଏ । ଏପରି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ମନରେ ସମାଧି ଅର୍ଥାତ୍ ଏକାଗ୍ର ଚେତନାରେ ଭିତ୍ତି କରିଥିବା ନିଶ୍ଚୟାତ୍ମକ ବୁଦ୍ଧି ସ୍ଥାପିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ । ଅର୍ଥାତ୍, ସେମାନେ ଧ୍ୟାନାଭ୍ୟାସ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି ଯେ, ଭୋଗ ଓ ଐଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ କଦାପି ଏକାଗ୍ର, ଦୃଢ଼ ଓ ନିଶ୍ଚୟାତ୍ମକ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଲାଭ କରିପାରେ ନାହିଁ । ଏହି ଶ୍ଳୋକର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ହେଉଛି “ବ୍ୟବସାୟାତ୍ମିକା ବୁଦ୍ଧି”- ଏକ ଲକ୍ଷ୍ୟମୁଖୀ, ସ୍ଥିର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଅନେକ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଭରିଥାଏ, ସେଠାରେ ଏହି ପ୍ରକାର ବୁଦ୍ଧିର ଜନ୍ମ ହୁଏ ନାହିଁ ।

ଭୋଗ ଓ ଐଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅପରାଧ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ମନୁଷ୍ୟକୁ ଆତ୍ମିକ ଲକ୍ଷ୍ୟରୁ ଦୂରକୁ ନେଇଯାଏ । ଉପନିଷଦୀୟ ଦର୍ଶନରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି – ଅନେକ ଇଚ୍ଛା ମନକୁ ଅଶାନ୍ତ କରେ, ଏବଂ ଅଶାନ୍ତ ମନ ଆତ୍ମସତ୍ୟକୁ ଧରିପାରେ ନାହିଁ ।

ଆଧୁନିକ ଉପଭୋକ୍ତାବାଦୀ ସମାଜରେ ଏହି ଶ୍ଳୋକର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ । ଧନ, ପଦ, ଖ୍ୟାତି ଓ ଭୌତିକ ସୁଖ ପଛରେ ଦୌଡ଼ୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ମାନସିକ ଶାନ୍ତି ହରାଇ ବସେ । ଅନେକ ବିକଳ୍ପ, ଅନେକ ଆକାଂକ୍ଷା ମନକୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ, ଫଳରେ ଜୀବନରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦିଗଦର୍ଶନ ରହେ ନାହିଁ । ଗୀତାର ସନ୍ଦେଶ ହେଉଛି – ଭୋଗକୁ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ନୁହେଁ, ସାଧନ ମାତ୍ର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କର; ତେବେ ମାତ୍ର ମନୁଷ୍ୟ ସତ୍ୟ ଶାନ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତିର ପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇପାରିବ ।

ଆଧୁନିକ ସମାଜ ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ଭୋଗ ଓ ଐଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକୁ ସଫଳତାର ମାପକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରେ । ଧନ, ପଦ, ଖ୍ୟାତି ଓ ଭୌତିକ ସୁବିଧା ପଛରେ ଅନନ୍ତ ଦୌଡ଼ ସମାଜକୁ ଏକ ଅସ୍ଥିର ମନୋଭାବରେ ଆବଦ୍ଧ କରିଦିଏ । ଗୀତା କହେ – ଏହି ଭୋଗାସକ୍ତି ମନୁଷ୍ୟର ଚେତନାକୁ ଅପହୃତ କରେ, ଫଳରେ ସମାଜରେ ନୀତିଗତ ସ୍ଥିରତା ଓ ଦୀର୍ଘମିଆଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ । ଯେତେବେଳେ ସମାଜର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଉପଭୋଗ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସମ୍ପର୍କ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଉପରେ ନୁହେଁ, ସ୍ୱାର୍ଥ ଉପରେ ଗଢ଼ିଉଠେ । ଏହାର ପରିଣାମ ସ୍ୱରୂପ ଅସମାନତା, ଅନୀତି, ଦୁର୍ନୀତି ଓ ସାମାଜିକ ଅଶାନ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।

ସେହିପରି ଯେତେବେଳେ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟମାନେ ଭୋଗ ଓ ଆର୍ଥିକ ସଫଳତାକୁ ପ୍ରଧାନ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିନେଇଥାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସମ୍ପର୍କର ଉଷ୍ମତା କ୍ରମେ କ୍ଷୟ ପାଏ । ମାତା–ପିତା ଓ ସନ୍ତାନ, ସ୍ୱାମୀ–ସ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ସମର୍ପଣ ଉପରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଲାଭ–ହାନିର ହିସାବ ଉପରେ ଆଧାରିତ ହୋଇଯାଏ । ଯେଉଁ ଘରେ ଲୋଭ, ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଅଧିକ, ସେଠାରେ ସଦସ୍ୟ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ରହେ ନାହିଁ । ତାହାର ବିପରୀତରେ, ଯେଉଁ ପରିବାରରେ ସଂଯମ, ସନ୍ତୋଷ ଓ ନୀତିଗତ ମୂଲ୍ୟ ରହିଥାଏ, ସେଠାରେ ଆର୍ଥିକ ସୀମାବଦ୍ଧତା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ମାନସିକ ସୁଖ ଓ ଶାନ୍ତି ବିରାଜମାନ କରେ।

ପ୍ଲାଟୋ ତାଙ୍କ Republic ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଆତ୍ମାକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଛନ୍ତି – ଇଚ୍ଛା (Appetite), ସାହସ (Spirit) ଓ ବୁଦ୍ଧି (Reason)। ପ୍ଲାଟୋଙ୍କ ମତାନୁସାରେ, ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛା ଆତ୍ମାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଅନୈତିକ ଓ ଅସଂଯମୀ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ଧାରଣା ଗୀତା ୨:୪୪ ସହ ସମାନ – ଭୋଗାସକ୍ତି ବୁଦ୍ଧିକୁ ଅପହୃତ କରେ, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିର ଶାସନ ବିନା ସମାଧି ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ।
ଷ୍ଟୋଇକ୍ ଦାର୍ଶନିକ ଏପିକ୍ଟେଟସ୍ ଓ ମାର୍କସ୍ ଅରେଲିଅସ୍ କହିଛନ୍ତି – ମନୁଷ୍ୟର ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି । ସେମାନେ “ଆପାଥେଇଆ” (Apatheia) ଅର୍ଥାତ୍ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ମନକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନୀତିଗତ ଅବସ୍ଥା ଭାବେ ଦେଖିଥିଲେ । ଏହି ଧାରଣା ଗୀତାର ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଓ ଭୋଗାସକ୍ତି ବିରୋଧୀ ମତ ସହ ସମାନ ।

ଜାନ୍–ପଲ୍ ସାର୍ତ୍ରେ ଓ ଆଲ୍ବର୍ କାମୁ ଭଳି ଅସ୍ତିତ୍ୱବାଦୀ ଚିନ୍ତକମାନେ କହିଛନ୍ତି – ଭୌତିକ ସଫଳତା ମାନବ ଜୀବନର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ। ଅନ୍ଧ ଉପଭୋଗ ମନୁଷ୍ୟକୁ “ବିମୁଖ” (Alienated) କରେ । ଏହା ଗୀତା ୨:୪୪ର ମୂଳ ସତ୍ୟ – ଭୋଗ ଆସକ୍ତି ମନୁଷ୍ୟକୁ ନିଜ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରୁ ଦୂରେଇ ନେଇଯାଏ ।
🌹🙏🌹

• ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
  ୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯