ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତା ୨: ୧୫ ଶ୍ଳୋକ :ୟଂ ହି ନ ବ୍ୟଥୟନ୍ତ୍ୟେତେ…

ୟଂ ହି ନ ବ୍ୟଥୟନ୍ତ୍ୟେତେ ପୁରୁଷଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ।
ସମଦୁଃଖସୁଖଂ ଧୀରଂ ସୋଽମୃତତ୍ୱାୟ କଲ୍ପତେ ॥

ହେ ପୁରୁଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅର୍ଜୁନ ! ଯେଉଁ ମଣିଷ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖକୁ ସମଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜନିତ ଯନ୍ତ୍ରଣା କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ ଯାହାକୁ ବ୍ୟଥିତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେହି ଧୀର ପୁରୁଷ ମୋକ୍ଷ (ଅମୃତତ୍ୱ) ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ବିବେଚିତ ହୁଏ ।

ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଧୀରତା (ସ୍ଥିରବୁଦ୍ଧି)କୁ ମୋକ୍ଷର ମୁଖ୍ୟ ସର୍ତ୍ତ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି । ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଲାଭ-ହାନି, ସମ୍ମାନ-ଅପମାନ; ଏସବୁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଜୀବନର ସ୍ୱାଭାବିକ ଅଂଶ । ଯେଉଁ ମଣିଷ ଏହାକୁ ଅସ୍ଥାୟୀ ଅନୁଭୂତି ଭାବେ ବୁଝି ମନକୁ ସମତୁଳିତ ରଖିପାରେ, ସେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସୁଖରେ ଅତିଆନନ୍ଦିତ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତିବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେ ମାନସିକ ଭାବେ ସୁସ୍ଥ ଓ ସ୍ଥିର ରହିଥାଏ । ଏହି ସମତୁଳନ ହେଉଛି ଆତ୍ମିକ ପକ୍ୱତାର ଚିହ୍ନ ।

ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିଲେ, ସମାଜ ସଦା ଅସମତା ଓ ସଂଘର୍ଷରେ ଆବଦ୍ଧ । ଧନୀ-ଦରିଦ୍ର,ସମ୍ମାନ-ଅପମାନ, ସଫଳତା-ବିଫଳତା; ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଆବେଗପ୍ରବଣ କରେ । ସମାଜରେ ସମାନ ପ୍ରକାରର ସୁଖ-ଦୁଃଖ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ମିଳେନାହିଁ। କେହି ସୁବିଧାଭୋଗୀ, କେହି ବଞ୍ଚିତ । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସାମାଜିକ ଅସମତା, ଆଲୋଚନା, ଅପମାନ କିମ୍ବା ସଫଳତାରେ ମଧ୍ୟ ମାନସିକ ସମତୁଳନ ରଖେ, ସେ ସମାଜର ଦିଗଦର୍ଶକ ହୁଏ । ଅତିରିକ୍ତ ଆବେଗ, ପ୍ରତିଶୋଧ ଓ ଘୃଣା ସମାଜକୁ ବିଭକ୍ତ କରେ; ଯେଉଁଠାରେ ସମଭାବ ଏକତା ସୃଷ୍ଟି କରେ ।

ପାରିବାରିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସନ୍ତାନର ସଫଳତା, ଆର୍ଥିକ ସୁରକ୍ଷା, ସମ୍ପର୍କରେ ସମ୍ମାନ – ଏହା ସବୁ ପରିବାରର ସୁଖ । ସେହିପରି, ବିଫଳତା, ଅସମ୍ମତି ଓ ଅଭାବ ଅନାଟନ ହେଉଛି ପାରିବାରିକ ଦୁଃଖ । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ସବୁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମଭାବ ଧାରଣ କରେ, ସେ ପରିବାରର ମାନସିକ ଆଧାର ହୁଏ ।

ରାଜନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସୁଖ-ଦୁଃଖର ରୂପ ଅଧିକ ତୀବ୍ର । ଶକ୍ତି, ପଦ, ଲୋକପ୍ରଶଂସା ଓ ବିରୋଧ – ଏହା ସବୁ ରାଜନୀତିର ସ୍ୱାଭାବିକ ଅଂଶ । ଯେଉଁ ନେତା ବିଜୟରେ ମଦାନ୍ଧ ଓ ପରାଜୟରେ ହତାଶ ହୁଏ, ସେ ଦେଶକୁ ଦିଗଭ୍ରଷ୍ଟ କରେ । ଗୀତା ୨:୧୫ର ସନ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଧୀର ଓ ସମଭାବୀ ନେତୃତ୍ୱ ହିଁ ରାଜ୍ୟକୁ ନ୍ୟାୟ ଓ ସ୍ଥିରତା ଦେଇପାରେ । ଲୋକପ୍ରିୟତା ଓ ସମାଲୋଚନା ଉଭୟକୁ ସମାନ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ରାଜନେତା ଜନକଳ୍ୟାଣକୁ ନିଜର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ ।
ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ “ସୁଖ” ଓ “ଦୁଃଖ” ଦୁଇଟି ଅନୁଭୂତି ଅନିତ୍ୟ ଓ ଆପେକ୍ଷିକ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଦେହ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ମନର ସଂଯୋଗରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ମାତ୍ର । ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସୂଚନା ଦେଇଛନ୍ତି ଯେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖକୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଧରିନେଇଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ବନ୍ଧିତ । ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ହିଁ ଦାର୍ଶନିକ ମୁକ୍ତିର ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ ।

“ଧୀର” ଶବ୍ଦଟି ଏଠାରେ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱର ଅଧିକାରୀ । ଧୀରତା ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଅନୁଭୂତିର ଦମନ ନୁହେଁ, ବରଂ ତାହାର ସଚେତନ ଅତିକ୍ରମଣ । ଧୀର ପୁରୁଷ ସୁଖକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରେନାହିଁ, ଦୁଃଖକୁ ମଧ୍ୟ ଏଡ଼ାଇ ଯାଏନାହିଁ; ସେ ଉଭୟକୁ ସମଭାବରେ ଦେଖେ । ତାହାର ମନ ଆବେଗର ଦାସ ହୋଇନଥାଏ । ଗୀତା ୨:୧୫ ର ସନ୍ଦେଶ ହେଉଛି – ମୁକ୍ତି କୌଣସି ବାହ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଫଳ ନୁହେଁ, ବରଂ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଦୃଷ୍ଟିର ପରିବର୍ତ୍ତନ । ସୁଖ-ଦୁଃଖ ପରିସ୍ଥିତି ଭିତ୍ତିକ, କିନ୍ତୁ ସମଭାବ ହେଉଛି ଚେତନାଭିତ୍ତିକ । ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ଏହି ଚେତନାକୁ ସ୍ଥିର କରେ, ସେ ଆପେକ୍ଷିକ ଜଗତରୁ ସତ୍ୟର ଜଗତକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ।
🌹🙏🌹

• ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁମାର ବେଉରିଆ
  ୯୪୩୭୦୪୬୮୪୯